Асыл дінімізде отбасы институты ерекше маңызды орын алады. Отбасы – адамның дүниеге келіп, тәрбиеленетін, рухани және адамгершілік құндылықтарды бойына сіңіретін негізгі ортасы. 

Ислам дінінде отбасының берік болуы, ерлі-зайыптылардың бірін-бірі сыйлауы, ата-ананы құрметтеуі және балаларға дұрыс тәрбие беруі маңызды құндылықтар болып саналады. Бұл қағидалар тек отбасының емес, жалпы қоғамның тұрақты әрі үйлесімді дамуына ықпал етеді. Сондықтан мұсылман қоғамдарында отбасы тек ер мен әйелдің бас қосуы емес, рухани құндылықтарды сақтап, кейінгі ұрпаққа жеткізетін маңызды әлеуметтік институт ретінде қалыптасты.

Ислам шариғатында неке – ер мен әйел арасындағы заңды әрі жауапты қарым-қатынастың негізі. Некенің басты мақсаты – ерлі-зайыптылардың бір-біріне қолдау көрсетуі, ұрпақ жалғастыруы, балаларды тәрбиелеуі және қоғамда тұрақтылық пен ізгіліктің қалыптасуына үлес қосуы. Яғни, неке адамның табиғи қажеттіліктерін заңды жолмен жүзеге асырумен қатар, оларға белгілі бір жауапкершілік жүктейтін қасиетті келісім болып есептеледі.

Құран Кәрімде ерлі-зайыптылар арасындағы сүйіспеншілік пен өзара мейірім былай баяндалады: «Сендерге байыз табуларың үшін өздеріңнен жұбайлар жаратуы һәм араларыңда сүйіспеншілік пен мейірім пайда жасауы да Оның белгілерінен» («Рум» сүресі, 21-аят). Бұл аят отбасылық өмірдің негізінде тек материалдық қажеттіліктерге емес, сонымен қатар сүйіспеншілікке, мейірімділікке және өзара тыныштыққа құрылатынын көрсетеді.

Сондай-ақ, Құран Кәрімде ерлі-зайыптылардың бір-біріне деген жақындығы киімге теңеледі: «Олар сендер үшін киім һәм сендер де олар үшін киім іспеттісіңдер» («Бақара» сүресі, 187-аят). Бұл теңеудің терең мағынасы бар. Киім адамды суықтан, ыстықтан және сыртқы әсерлерден қорғайтыны сияқты, ерлізайыптылар да бір-біріне қамқор болып, қиындық кезінде қолдау көрсетіп, бір-бірінің кемшіліктерін сыртқа жария етпеуі керек.

Исламда отбасының берік болуы дұрыс жар таңдаудан басталады. Иманды, жақсы мінезді және жауапкершілігі мол жар таңдау болашақ отбасының тұрақтылығына ғана емес, ұрпақ тәрбиесіне де әсер етеді.

Әнас ибн Мәликтен жеткен хадисте Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кімді Алла Тағала салиқалы әйелмен ризықтандырса, ақиқатында оның дінінің жарты- сына көмектескені...» деген сөзі жеткізіледі (Табарани, «әл-Әусат» 1/294). Бұл хадис отбасының адамның рухани өміріндегі маңызын көрсетеді.

Исламда отбасы ер мен әйелдің өзара құқықтары мен міндеттеріне негізделеді. Ерлі-зайыптылардың бір-біріне құрметпен қарауы, міндеттерін жауапкершілікпен орындауы отбасының татулығы мен тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) қоштасу қажылығында: «Шын мәнінде, әйелдеріңнің сендердің алдарыңда және сендердің әйелдеріңнің алдында тиісті міндеттерің бар», – деп ескерткен (Термизи, №1163). Демек, исламдағы отбасы бір тараптың ғана міндетіне емес, ер мен әйелдің өзара жауапкершілігі мен сыйластығына негізделеді.

Неке қиылғаннан кейін ер мен әйел арасында белгілі құқықтық, әлеуметтік және туыстық байланыстар қалыптасады. Олардың арасында мұрагерлік құқық, өзара міндеттер және отбасыға алдындағы жауапкершілік пайда болады.

Әйелдің негізгі міндеттерінің бірі – күйеуіне шариғатқа қайшы келмейтін мәселелерде отбасының татулығын сақтауға үлес қосу. Сонымен бірге ол отбасының құпиясын, күйеуінің абыройын және отбасы мүшелерінің қадір-қасиетін сақтауға мән беруі керек. Әйел отбасының жылулығын қалыптастырып, жұбайына моральдық қолдау көрсетуге және өзара сүйіспеншілікті нығайтуға атсалысады. Үй шаруасы мен отбасының күнделікті қажеттіліктеріне көңіл бөлу де дәстүрлі мұсылман отбасындағы маңызды міндеттердің бірі ретінде көрініс тапқан.

Ал ер адамның отбасы алдындағы жауапкершілігі кеңірек сипатталады. Оның басты міндеттерінің бірі – әйеліне жақсы қарым-қатынас жасау және отбасын материалдық әрі рухани тұрғыдан қамтамасыз ету. Құранда: «Сондай-ақ олармен жақсы қарым-қатынас қылыңдар. Егер оларды ұнатпай қалсаңдар, сендердің ұнатпаған нәрселеріңде Алла көп хайыр жасауы мүмкін» («Ниса» сүресі, 19-аят) делінеді.

Бұл аят ер адамның әйеліне құрметпен және көркем мінезбен қарауы қажеттігін көрсетеді. Отбасында кейде түсініспеушілік пен қиындықтар болуы мүмкін. Мұндай жағдайда ашуға берілмей, сабыр, кешірім және өзара түсіністік таныту маңызды.

Ер адам әйелін шамасына қарай тамақ, киім, баспанамен және қажетті тұрмыстық жағдаймен қамтамасыз етуге, құрметпен қарап, оның ар-намысы мен қауіпсіздігін қорғауға және отбасында әділдік сақтауға міндетті. Сондықтан исламда ер адамның отбасыдағы орны артықшылық ретінде емес, жауапкершілік пен аманат ретінде қарастырылады.

Исламдағы отбасы институты тек ерлізайыптылардың қарым-қатынасымен шектелмейді. Оның маңызды құрамдас бөлігі – ата-ана мен бала арасындағы байланыс. Исламда ата-ананы құрметтеу, оларға қамқорлық жасау және бала тәрбиесіне жауапкершілікпен қарау ерекше маңызға ие.

Бала – ата-анаға берілген аманат. Сондықтан ата-ана баласына дұрыс тәрбие беріп, білімге ұмтылуға үйретуі және адалдық, мейірімділік, еңбекқорлық, жауапкершілік пен үлкенді құрметтеу сияқты жақсы қасиеттерді қалыптастыруы тиіс. Баланың тұлға болып қалыптасуында отбасындағы тәрбие мен ата-ананың жеке үлгісі шешуші рөл атқарады.

Бұл құндылықтар қазақ қоғамының дәстүрлі мәдениетімен де тығыз үндеседі. Ата-ананы сыйлау, үлкенді құрметтеу, туыстық байланысты сақтау және ұрпақ тәрбиесіне мән беру – қазақ қоғамының отбасылық құндылықтарының негізгі бөлігі.

Исламда отбасы жеке адамдардың ғана емес, тұтас қоғамның тұрақтылығына әсер ететін әлеуметтік институт ретінде қарастырылады. Берік отбасы тәрбиелі әрі жауапты ұрпақтың қалыптасуына, адамгершілік құндылықтардың сақталуына және қоғамдағы өзара жауапкершіліктің дамуына ықпал етеді.

Дініміз некесіз қатынастарға, опасыздыққа және зинаға тыйым салу арқылы отбасының моральдық әрі құқықтық негіздерін қорғауды көздейді. Неке ер мен әйелдің қарым-қатынасын заңды арнаға түсіріп, оларды бір-біріне және болашақ ұрпаққа жауапты етеді.

Осы тұрғыдан алғанда, исламдағы отбасының мақсаты адамның жеке қажеттілігін өтеумен ғана шектелмейді. Оның негізгі мақсаты – ұрпақ тәрбиесін қамтамасыз ету, рухани-адамгершілік құндылықтарды сақтау, туыстық байланысты нығайту және қоғамның тұрақтылығына үлес қосу.

Қорыта айтқанда, ислам дініндегі отбасы институты сүйіспеншілік, мейірімділік, өзара құрмет және жауапкершілік қағидаларына негізделеді. Неке ер мен әйелді бір-біріне және болашақ ұрпаққа да жауапты етіп, отбасының тұрақтылығы мен берекесіне негіз болады.

Исламдағы отбасы түсінігі ерлі-зайыптылардың қарым-қатынасымен ғана шектелмей, ата-ананы құрметтеу, бала тәрбиесі, туыстық байланысты сақтау және қоғам алдындағы жауапкершілік сияқты құндылықтарды да қамтиды. Бұл қағидалар қазақ халқының дәстүрлі отбасы тәрбиесімен тығыз үндеседі. Сондықтан исламдағы отбасы – рухани құндылықтарды сақтайтын, ұрпақ тәрбиесін қалыптастыратын және қоғамның тұрақтылығына ықпал ететін маңызды әлеуметтік әрі рухани институт.

Медет Құрмашұлы

  «Иман» журналы, №10, 2026 жыл